Bastiaan Woudt · 33 werken
Karawan is Bastiaan Woudts visuele reis door Marokko. Een oeuvre geboren uit de spanning tussen de gecontroleerde studiopraktijk van een fotograaf en de overweldigende zintuiglijke werkelijkheid van een onbekend land. Portretten, landschappen en stillevens versmelten tot een enkel monochroom verhaal over contrast, terughoudendheid en de zoektocht naar een persoonlijke beeldtaal in vreemd terrein.
Het project werd mogelijk gemaakt door de Van Vlissingen Art Foundation, die in 2016 de jaarlijkse prijs aan Woudt toekende, bestemd voor een veelbelovend Nederlands kunstenaar. De prijs omvatte een inspiratiereis naar het buitenland, de creatie van een nieuw oeuvre, een publicatie en een solotentoonstelling. Voor Woudt was de bestemming van begin af aan duidelijk: Marokko.
De impuls om naar Afrika te reizen groeide sinds 2014, toen Woudt met zijn broers de Kilimanjaro beklom voor War Child. Ondanks het strakke schema dat weinig ruimte liet om Tanzania te verkennen, raakte hij diep geraakt door wat hij tegenkwam: de mensen, de landschappen, de sfeer, de mystiek. Terug in Nederland begon hij werk te maken geïnspireerd door wat hij had gezien. Het verlangen om terug te keren naar Afrika bleef.
Toen de Van Vlissingen Art Foundation vroeg waar hij heen wilde, aarzelde Woudt niet. Marokko, vanwege de diversiteit van zijn mensen, landschappen en culturen. Hij koos er bewust voor om zo weinig mogelijk vooronderzoek te doen, om aan te komen met dezelfde blanco staat die hij meeneemt naar de studio. Geen vooroordelen, geen moodboards. Alleen het land, de camera en hijzelf.
De reis duurde twee weken, van 14 tot 28 september 2016. Filmmaker Jelmar van Belle vergezelde hem om het proces vast te leggen. Hun route beschreef een grote cirkel door het land: Marrakech, El Jadida, Rabat, Meknes, Fez, Midelt, de Sahara bij Merzouga, N'Kob, Taroudant, Essaouira en terug naar Marrakech.
Marrakech was overweldigend. Woudt beschreef het als "georganiseerde chaos," een "Arabisch Disneyland" van geluid, kleur en beweging. De Medina alleen al had meer dan 9.600 straten. Op elke vierkante centimeter gebeurde iets. Terwijl hij erdoorheen liep, genoot hij van de ervaring, maar zodra het op fotografie aankwam, sloot hij volledig af. De chaos was onverenigbaar met zijn manier van werken. Hij had rust, ruimte en een gevoel van veiligheid nodig om te kunnen creëren.
De kuststeden, El Jadida en Rabat, boden fotografisch weinig. Droog, vlak en niet inspirerend. In Fez begon het te verschuiven, de labyrintachtige medina bood op elke hoek visuele rijkdom. Maar de echte doorbraak kwam later, op het platteland.
Rijdend door de heuvels buiten de steden, waar het leeg was en niemand anders was, stopte Woudt bij een kudde schapen met een herder. Hij stapte uit de auto, vroeg of hij een foto mocht maken. De herder stond trots, hand op de heup, poseerde vanzelf. Op dat moment viel alles op zijn plek. De rust keerde terug. Geen mensenmassa's, geen druk. Alleen het onderwerp en de camera.
"Dat was voor mij persoonlijk een bevestiging," zei Woudt in de documentaire die tijdens de reis werd gefilmd. "Ik heb rust nodig, maar ook een bepaald gevoel van veiligheid om dat te kunnen doen."
De Sahara bracht een andere uitdaging. De zandduinen waren miljoenen keren gefotografeerd. Woudt had geen interesse dat te herhalen. Hij zocht beweging in plaats van stilstand: kamelen, mensen, sporen van leven in de uitgestrektheid.
Gedurende de hele reis bleek het fotograferen van mensen op straat vrijwel onmogelijk. Groepsdruk, religieuze gevoeligheden rond portretfotografie en een aanhoudend gevoel van overheidssurveillance maakten spontane portretten buitengewoon moeilijk. Bij elke riad vroeg Woudt de eigenaren of zij iemand kenden die bereid was te poseren. Wanneer dat werkte, zoals bij het meisje dat poseerde in een rustige, veilige setting bij een van de riads, behoorden de resultaten tot zijn sterkste beelden van de reis.
Maar de beperkingen van de reis werden onderdeel van de identiteit van het werk. In het besef dat zijn verhaal nog niet compleet was, kocht Woudt tijdens de reis traditionele Marokkaanse kleding en, terug in Nederland, castte hij modellen van Marokkaanse afkomst om in zijn studio te fotograferen. De resulterend studioportretten, waaronder naakten en figuren in traditionele kleding, completeerden de serie op zijn eigen voorwaarden.
Karawan is geen reisverslag. Het is een meditatie over wat er gebeurt wanneer een fotograaf de gecontroleerde omgeving die hij voor zichzelf heeft gebouwd verlaat en het onbekende tegemoet treedt.
In de kern verkent het project de spanning tussen comfort en ongemak, tussen de studio en de straat. Woudt is geen straatfotograaf. Dat heeft hij nooit beweerd te zijn. Zijn kracht ligt in gecontroleerde situaties: rustige settings, één onderwerp, gefocuste aandacht. Marokko testte die aanname genadeloos. De Medina overweldigde hem. De chaos van het stadsleven deed hem afhaken. Maar op het platteland, in de lege heuvels, in de stilte van de Sahara, keerden zijn visuele instincten terug.
De serie is opgebouwd rond drie onderwerpen die terugkeren door Woudts hele praktijk: portretten, stillevens en landschappen. In Karawan worden deze drie lijnen geweven tot een enkel verhaal. Een gezicht vol karakter. Een zwarte vaas tegen een muur. Duinen die vervagen in de nevel. Elk beeld wordt behandeld met dezelfde grafische helderheid, dezelfde reductie tot essentie.
De keuze voor zwart-wit was niet esthetisch maar conceptueel. Zoals Woudt uitlegde: "Met zwart-witfotografie verwijder je een stuk werkelijkheid. Het beeld wordt tijdloos." Marokko, met zijn verzadigde kleuren en fotogenieke oppervlakken, kan een fotograaf gemakkelijk verleiden tot cliché. Monochroom haalt dat weg. Wat overblijft is vorm, textuur, licht. De beelden gaan minder over Marokko en meer over het kijken zelf.
Woudts visuele signatuur, minimalisme, grafische compositie, sterk contrast, het gebruik van negatieve ruimte, loopt door de hele serie. Geïnspireerd door de fotografische meesters die hij bestudeerde via boeken en tentoonstellingen, Richard Avedon, Irving Penn, Man Ray, past hij een hedendaagse gevoeligheid toe op klassieke onderwerpen. Het resultaat is werk dat zowel van zijn tijd als daarbuiten voelt.
Werken in Marokko dwong Woudt de grenzen van zijn proces onder ogen te zien. In Nederland controleert hij elke variabele: licht, achtergrond, afstand, sfeer. Onderweg bestond niets van dat alles. De uitdaging was niet technisch maar psychologisch. Het vereiste het overwinnen van terughoudendheid, het vinden van kalmte in onbekende situaties en het accepteren dat het werk niet altijd op commando zou komen.
"Ik blijf het moeilijk vinden," zei hij tijdens de reis. "In Nederland voelt het veilig, ik fotografeer mensen in een studio waar ik alles regisseer. Als je op reis bent, is dat anders."
De meest productieve momenten kwamen wanneer de externe omstandigheden samenvielen met zijn interne behoeften: rust, ruimte en een gewillig onderwerp. De herder in de heuvels. Het meisje bij de riad. De stilte van de woestijn bij zonsopgang. Tussen die momenten was er twijfel, frustratie en het aanhoudende gevoel dat hij niet genoeg werk maakte. Maar dat ongemak, reflecteerde Woudt later, was precies wat hem terugdreef naar zijn krachten. Door weg te bewegen van de drukte vond hij de eenvoud die zijn beeldtaal definieert.